Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa – Nghi lễ tri ân đội hùng binh

Trên đảo Lý Sơn, cứ vào khoảng tháng Hai, tháng Ba âm lịch hằng năm, các dòng họ ở hai xã An Vĩnh và An Hải (nay thuộc thị trấn Lý Sơn) lại cùng nhau tổ chức một nghi lễ mà hiếm nơi nào khác ở Việt Nam còn giữ được: lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa. Đây không phải một lễ hội mang tính vui chơi thông thường, mà là nghi thức tưởng niệm trang nghiêm dành cho những người con của đảo từng theo đội Hoàng Sa ra khơi làm nhiệm vụ, và không phải ai trong số họ cũng còn đường trở về.

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa là gì?

Trong cách gọi dân gian, “khao lề” mang nghĩa khao vọng theo lệ cũ được truyền lại qua nhiều đời, còn “thế lính” là làm hình nhân thế mạng cho những người lính năm xưa trước khi họ lên đường. Gộp lại, đây là nghi lễ vừa mang tính tế tự tâm linh, vừa là hình thức tưởng niệm những binh phu thuộc đội Hoàng Sa Bắc Hải – lực lượng được triều đình nhà Nguyễn cắt cử ra quần đảo Hoàng Sa, và về sau mở rộng phạm vi hoạt động xuống cả khu vực Trường Sa, để đo đạc thủy trình, cắm mốc, khai thác sản vật và khẳng định chủ quyền trên vùng biển này.

Người dân Lý Sơn tổ chức lễ Khao lề trước hết để tri ân tổ tiên, dòng tộc mình đã dấn thân vào hành trình đầy hiểm nguy đó. Nhưng ý nghĩa của nghi lễ không dừng ở phạm vi một gia đình hay một dòng họ – nó còn là dịp để cả cộng đồng đảo cùng nhắc nhớ về cội nguồn lịch sử và trách nhiệm gìn giữ biển đảo mà cha ông để lại.

Nguồn gốc gắn liền với đội Hoàng Sa Bắc Hải

Những chuyến ra khơi không hẹn ngày về

Theo các tư liệu lịch sử và gia phả còn được lưu giữ tại nhiều dòng họ trên đảo – như họ Phạm Quang, họ Võ Văn, họ Nguyễn... – đội Hoàng Sa được triều Nguyễn tổ chức tuyển binh phu chủ yếu từ hai làng An Vĩnh và An Hải, hằng năm dong thuyền ra quần đảo Hoàng Sa làm nhiệm vụ trong nhiều tháng liền, dựa hoàn toàn vào thuyền buồm và kinh nghiệm đi biển của ngư dân bản địa.

Giữa vùng biển khơi nhiều bất trắc, không phải chuyến đi nào cũng có đủ người trở về. Chính vì mức độ nguy hiểm đã được dự liệu trước, theo tư liệu dân gian và các tài liệu trưng bày liên quan đến đội Hoàng Sa, mỗi người lính khi lên đường thường mang theo chiếu, dây mây, thẻ tre khắc tên mình – những vật dụng để nếu chẳng may bỏ mạng giữa biển, đồng đội có thể dùng ngay để mai táng. Chi tiết này phần nào cho thấy tinh thần “ra đi chưa chắc ngày về” của những binh phu năm xưa, và cũng lý giải vì sao nghi lễ tưởng niệm họ mang màu sắc bi tráng đến vậy.

Vì sao gọi là “thế lính”?

Vì không phải thi thể nào của những người lính hy sinh trên biển cũng có thể đưa về an táng, gia đình và dòng họ ở quê nhà đã nghĩ ra cách làm hình nhân bằng đất sét, khung tre hoặc bẹ chuối tượng trưng cho người đã khuất, rồi làm lễ an táng, cúng tế như đối với một người thật sự qua đời. Hình nhân ấy được xem như “thế mạng” cho người lính, giúp gia đình có nơi để hương khói, tưởng nhớ. Đây chính là gốc tích của tên gọi “lễ thế lính” được lưu truyền đến ngày nay.

Thời gian và địa điểm tổ chức

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa thường được tổ chức vào khoảng tháng Hai, tháng Ba âm lịch hằng năm, nhưng ngày cụ thể có thể khác nhau tuỳ từng dòng họ và tuỳ từng năm. Nếu có kế hoạch ra đảo đúng dịp lễ, bạn nên liên hệ trước với UBND huyện Lý Sơn, Ban Quản lý di tích địa phương hoặc theo dõi thông báo chính thức của huyện đảo để nắm lịch tổ chức chính xác của năm đó, thay vì chỉ căn cứ theo một mốc thời gian cố định truyền miệng.

Về địa điểm, nghi lễ diễn ra chủ yếu tại hai nơi:

• Âm Linh Tự – di tích thờ chung các vong linh đội Hoàng Sa, nơi tổ chức phần lễ chính mang tính cộng đồng, có sự tham gia của đại diện nhiều dòng họ và chính quyền địa phương.
• Nhà thờ của các tộc họ có tiền nhân từng tham gia đội Hoàng Sa xưa, tập trung tại hai khu vực An Vĩnh và An Hải trên đảo Lớn.

Các nghi thức chính trong lễ Khao lề

Lễ tế tại Âm Linh Tự và nhà thờ tộc họ

Phần lễ mở đầu bằng nghi thức tế tự trang nghiêm, có văn tế, hương án và lễ vật dâng cúng theo nghi thức truyền thống của vùng biển. Các bô lão, đại diện dòng họ cùng chính quyền địa phương thường có mặt đông đủ để dâng hương tưởng niệm những người đã khuất trong hành trình giữ biển năm xưa.

Làm hình nhân thế mạng và lễ thả thuyền

Một trong những phần đặc trưng và giàu hình ảnh nhất của lễ Khao lề là công đoạn làm hình nhân bằng khung tre, đất sét hoặc bẹ chuối, tượng trưng cho những binh phu Hoàng Sa. Sau phần tế lễ, hình nhân cùng thuyền giấy hoặc mô hình thuyền nhỏ được rước ra biển và thả trôi theo sóng, mang ý nghĩa tiễn đưa, “thế mạng” cho người đã khuất, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hoà, ngư dân trong làng ra khơi bình an, tôm cá đầy khoang.

Nghi thức này vừa mang màu sắc tín ngưỡng dân gian đặc trưng của cư dân vùng biển, vừa là cách để cộng đồng đảo gìn giữ ký ức tập thể về một giai đoạn lịch sử cụ thể, thay vì để câu chuyện chỉ còn lại qua lời kể truyền miệng.

Vai trò của các dòng họ trong việc gìn giữ nghi lễ

Khác với nhiều lễ hội mang tính tổ chức từ trên xuống, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa tồn tại được đến ngày nay phần lớn nhờ chính các dòng họ trên đảo tự nguyện duy trì qua nhiều thế hệ. Mỗi gia đình, mỗi tộc họ có tiền nhân từng đi lính Hoàng Sa đều xem việc tổ chức khao lề vào đúng dịp hằng năm là một bổn phận với tổ tiên, không thể qua loa hay bỏ sót.

Chính sự bền bỉ, tự thân của cộng đồng địa phương – chứ không phải một chương trình được dàn dựng cho du lịch – là điều làm nên giá trị đặc biệt của nghi lễ này. Nhiều gia phả, sắc phong, văn bản Hán Nôm liên quan đến đội Hoàng Sa hiện vẫn được các dòng họ ở An Vĩnh, An Hải lưu giữ cẩn thận như một phần bằng chứng lịch sử sống động.

Giá trị lịch sử và ý nghĩa với chủ quyền biển đảo

Bên cạnh giá trị tín ngưỡng, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa còn được nhìn nhận như một chứng tích văn hoá phi vật thể góp phần minh chứng cho việc người Việt đã có mặt, khai thác và thực thi chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa từ nhiều thế kỷ trước, thông qua hoạt động thường niên của đội Hoàng Sa Bắc Hải. Đây là lý do nghi lễ này thường được nhắc đến không chỉ trong phạm vi văn hoá địa phương, mà còn xuất hiện trong nhiều nghiên cứu, tư liệu về lịch sử chủ quyền biển đảo Việt Nam.

Với người dân Lý Sơn, lễ Khao lề không đơn thuần là chuyện của quá khứ. Rất nhiều gia đình trên đảo hiện nay vẫn có người bám biển mưu sinh, và nghi lễ này như một lời nhắc nhở thế hệ sau về truyền thống đi biển, về trách nhiệm gìn giữ vùng biển mà cha ông đã đổ máu xương để xác lập.

Di sản văn hoá phi vật thể

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa đã được ghi nhận là di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia. Tuy nhiên, để có thông tin chính xác về thời điểm công nhận cũng như phạm vi công nhận cụ thể, bạn nên đối chiếu tư liệu chính thức từ Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi, Bảo tàng Hoàng Sa hoặc UBND huyện Lý Sơn, thay vì dựa vào các mốc thời gian truyền miệng chưa thống nhất giữa các nguồn.

Nên biết gì nếu muốn tham dự lễ Khao lề khi đến Lý Sơn

Nếu có dịp ra đảo đúng mùa lễ hội, du khách nên giữ thái độ trang nghiêm, tôn trọng khi tham dự hoặc chụp ảnh, bởi trước hết đây là nghi lễ tâm linh – tưởng niệm của cộng đồng địa phương, không phải một chương trình biểu diễn phục vụ du lịch. Kết hợp tham quan Âm Linh Tự và nhà trưng bày Hoàng Sa trên đảo là cách tốt để hiểu sâu hơn bối cảnh lịch sử phía sau nghi lễ, thay vì chỉ xem phần nghi thức bên ngoài.

Kết luận

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa là một trong những di sản văn hoá đặc biệt nhất của đảo Lý Sơn, kết tinh từ ký ức về đội Hoàng Sa Bắc Hải và tinh thần tri ân bền bỉ của các thế hệ con cháu trên đảo. Hiểu về nghi lễ này cũng là một cách để hiểu thêm về chiều sâu lịch sử của vùng biển đảo mà đến hôm nay chúng ta vẫn đang tiếp tục gìn giữ.