Đội Hoàng Sa Bắc Hải – Lịch sử đội hùng binh giữ biển đảo

Nhắc đến Lý Sơn, người ta không chỉ nhớ đến tỏi, hành hay những vách đá núi lửa, mà còn nhớ đến một cái tên gắn liền với lịch sử chủ quyền biển đảo Việt Nam: đội Hoàng Sa Bắc Hải. Đây là lực lượng binh phu được triều Nguyễn tổ chức, tuyển chọn chủ yếu từ chính những ngư dân trên đảo, hằng năm dong thuyền vượt biển khơi để làm nhiệm vụ tại quần đảo Hoàng Sa và về sau mở rộng xuống cả khu vực Trường Sa.

Đội Hoàng Sa Bắc Hải là gì?

Đội Hoàng Sa Bắc Hải là tên gọi chung cho lực lượng binh phu được triều đình nhà Nguyễn thành lập với nhiệm vụ ra quần đảo Hoàng Sa (và về sau là cả Trường Sa) để đo đạc, vẽ bản đồ thuỷ trình, cắm mốc, khai thác hải sản và thu lượm sản vật từ các tàu thuyền bị đắm, đồng thời qua đó khẳng định và thực thi chủ quyền của nhà nước phong kiến Việt Nam trên vùng biển này.

Tên gọi “Bắc Hải” xuất hiện gắn liền với việc mở rộng phạm vi hoạt động của đội xuống các khu vực biển đảo phía nam hơn (khu vực thường được nhắc đến gắn với Trường Sa, Côn Đảo) bên cạnh nhiệm vụ chính ở Hoàng Sa, nên trong nhiều tư liệu, đội thường được gọi ghép là “đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải” hoặc ngắn gọn là “đội Hoàng Sa Bắc Hải”.

Nguồn gốc và bối cảnh thành lập

Ra đời dưới thời các chúa Nguyễn, tiếp nối qua triều Nguyễn

Theo các tư liệu lịch sử và gia phả dòng họ còn lưu giữ tại Lý Sơn, đội Hoàng Sa được tổ chức từ khá sớm dưới thời các chúa Nguyễn đàng Trong, và tiếp tục được duy trì, củng cố qua các đời vua nhà Nguyễn sau này. Vì đây là vấn đề liên quan đến mốc thời gian lịch sử cụ thể, nếu cần trích dẫn chính xác niên đại thành lập hay các mốc củng cố qua từng đời chúa/vua, bạn nên đối chiếu với các công trình nghiên cứu lịch sử chính thống hoặc tư liệu của Bảo tàng Hoàng Sa, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi thay vì chỉ dựa vào một nguồn duy nhất.

Việc lựa chọn binh phu chủ yếu từ hai làng An Vĩnh và An Hải trên đảo Lý Sơn không phải ngẫu nhiên. Đây là cộng đồng có truyền thống đi biển lâu đời, quen thuộc với sóng gió, luồng lạch và kỹ thuật đi thuyền buồm đường dài – những yếu tố sống còn cho một hành trình vượt biển khơi kéo dài nhiều tháng mà không có phương tiện hỗ trợ hiện đại như ngày nay.

Quy trình tuyển chọn và tổ chức

Theo các tư liệu được lưu truyền, binh phu tham gia đội Hoàng Sa thường được tuyển chọn theo suất đinh của các làng ven biển, trong đó Lý Sơn (khi ấy là Cù Lao Ré) đóng vai trò nòng cốt. Mỗi năm, đội xuất phát vào khoảng đầu mùa gió nồm (thuận lợi cho việc đi biển) và trở về khi gió mùa đổi hướng, hành trình có thể kéo dài nhiều tháng liền tuỳ điều kiện thời tiết.

Trước khi lên đường, binh phu và gia đình thường làm lễ tế cáo tổ tiên, cầu mong bình an. Đây cũng chính là tiền đề hình thành nên lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa – nghi lễ tưởng niệm được người dân đảo duy trì cho đến ngày nay.

Nhiệm vụ của đội Hoàng Sa Bắc Hải

Nhiệm vụ của đội không chỉ dừng lại ở việc khai thác sản vật. Xét trên nhiều phương diện, đây là một trong những bằng chứng lịch sử quan trọng cho việc thực thi chủ quyền có tổ chức, có hệ thống của nhà nước phong kiến Việt Nam đối với Hoàng Sa. Một số nhiệm vụ chính được ghi nhận trong các tư liệu lịch sử gồm:

• Đo đạc thuỷ trình, khảo sát và vẽ bản đồ các đảo, bãi cạn trong khu vực quần đảo Hoàng Sa.
• Cắm mốc, dựng bia trên các đảo để xác lập sự hiện diện và quản lý của triều đình.
• Thu lượm hoá vật, sản vật từ các tàu thuyền bị đắm trong khu vực – công việc vừa mang tính kinh tế, vừa gắn với trách nhiệm quản lý vùng biển.
• Khai thác hải sản, đồi mồi và các sản vật biển quý để tiến cống triều đình.

Hành trình đầy hiểm nguy của những binh phu

Với phương tiện là thuyền buồm gỗ thô sơ, hành trình ra Hoàng Sa của đội binh phu Lý Sơn tiềm ẩn rất nhiều rủi ro: bão biển bất ngờ, hải trình dài ngày thiếu nước ngọt, và không phải lúc nào cũng có phương án cứu hộ. Theo tư liệu dân gian và các nội dung trưng bày liên quan đến đội Hoàng Sa, mỗi người lính khi lên đường thường tự chuẩn bị sẵn chiếu, dây mây và một thẻ tre khắc tên mình – những vật dụng tối giản để nếu chẳng may hy sinh giữa biển khơi, đồng đội có thể dùng ngay để mai táng theo phong tục “da ngựa bọc thây” của người đi biển.

Chi tiết này, dù mang màu sắc bi tráng, lại phản ánh khá rõ nhận thức của chính những binh phu về mức độ nguy hiểm của nhiệm vụ mà họ đảm nhận – và cũng lý giải vì sao hình ảnh đội Hoàng Sa luôn gắn liền với tinh thần hy sinh, dấn thân vì chủ quyền đất nước trong ký ức của người dân đảo.

Dấu ấn của đội Hoàng Sa trong đời sống người dân Lý Sơn hôm nay

Gia phả, sắc phong và ký ức dòng họ

Nhiều dòng họ trên đảo Lý Sơn như Phạm Quang, Võ Văn, Nguyễn... hiện vẫn còn lưu giữ gia phả, văn bản Hán Nôm ghi chép về tiền nhân từng tham gia đội Hoàng Sa. Đây là những tư liệu quý, vừa mang giá trị lịch sử, vừa là niềm tự hào được truyền lại qua nhiều thế hệ trong mỗi gia đình.

Gắn liền với lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa

Ký ức về đội Hoàng Sa Bắc Hải không chỉ nằm trong sách sử, mà còn sống động qua lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa – nghi lễ tưởng niệm được các dòng họ trên đảo tổ chức hằng năm. Có thể nói, nếu đội Hoàng Sa là phần lịch sử, thì lễ Khao lề chính là phần ký ức sống, được cộng đồng gìn giữ bằng nghi thức cụ thể qua từng năm.

Giá trị lịch sử đối với chủ quyền biển đảo Việt Nam

Sự tồn tại và hoạt động có tổ chức, xuyên suốt nhiều thế hệ của đội Hoàng Sa Bắc Hải thường được nhắc đến như một trong những minh chứng lịch sử cho việc nhà nước phong kiến Việt Nam đã quản lý, khai thác và thực thi chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa từ khá sớm. Đây là lý do đề tài về đội Hoàng Sa xuất hiện không chỉ trong văn hoá dân gian đảo Lý Sơn, mà còn trong nhiều công trình nghiên cứu lịch sử, tư liệu học thuật về chủ quyền biển đảo.

Với những vấn đề mang tính học thuật, pháp lý và lịch sử chuyên sâu như vậy, người đọc quan tâm nên tìm hiểu thêm qua các công trình nghiên cứu chính thống, tư liệu của Bảo tàng Hoàng Sa, hoặc các cơ quan chuyên môn về lịch sử, thay vì chỉ dừng lại ở những bài viết mang tính phổ thông.

Tìm hiểu thêm về đội Hoàng Sa ở đâu trên đảo Lý Sơn

Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về đội Hoàng Sa Bắc Hải bằng hiện vật, hình ảnh và tư liệu trực quan, du khách có thể ghé thăm nhà trưng bày Hoàng Sa và Âm Linh Tự trên đảo – hai địa điểm lưu giữ nhiều chứng tích liên quan đến lực lượng hùng binh này, đồng thời cũng là nơi diễn ra các nghi lễ tưởng niệm hằng năm.

Kết luận

Đội Hoàng Sa Bắc Hải là một phần lịch sử đặc biệt của đảo Lý Sơn nói riêng và của Việt Nam nói chung – nơi những ngư dân bình dị trở thành những người lính giữ biển theo đúng nghĩa đen, bằng thuyền buồm và lòng quả cảm. Ký ức về họ vẫn còn sống động đến ngày nay, qua gia phả các dòng họ, qua nhà trưng bày Hoàng Sa và qua lễ Khao lề thế lính được tổ chức hằng năm trên đảo.